Obeležavanje Oluje, Mrkonjić Grad, avgust 2023. (YouTube)
Srpski narod, iako geografski, politički i kulturno policentričan, nije dovoljno brojan da bi mogao da opstane kao federalizovana celina. Proces izgradnje nacije, koji Srbi još nisu dovršili, za šta nam je najbolji dokaz upravo Crna Gora, zahteva ukrupnjivanje i svesrpsku integraciju. U idealnom slučaju, ovo bi značilo ujedinjenje svih Srba u jednu državu. Narod koji globalno broji tek oko 11 miliona pripadnika ne može biti relevantan politički činilac bez čvrstog političkog jedinstva. Međutim, Republika Srbija je relativno slaba, geopolitički okružena članicama NATO-a, a njen uticaj izvan njenih granica je ograničen. Iako bi se u teoriji kao najviši stepen nacionalne integracije moglo zamisliti političko ujedinjenje, savremene geopolitičke okolnosti i postojanje međunarodno priznatih država čine takvu ideju nerealnom i nepoželjnom kao politički cilj. Zato svesrpska integracija treba da počiva na saradnji nezavisnih država u kojima Srbi žive, uz puno poštovanje njihovog suvereniteta, a pre svega Republike Srbije, Crne Gore i Bosne i Hercegovine u okvirima njenog ustavnog poretka. Jedina institucija koja okuplja većinu od tih 11 miliona je Srpska Pravoslavna Crkva, zbog čega u ovom trenutku jedino ona može biti mesto okupljanja i integracije svih Srba. Zato je očuvanje njenog jedinstva od najveće moguće političke važnosti.
Polazeći od činjenice da je Republika Srbija država ograničenih demografskih, ekonomskih i geopolitičkih kapaciteta, bilo bi kontraproduktivno da pokušava da neposredno projektuje politički uticaj na prostore izvan sopstvenih granica. Takav pristup ne samo da bi nailazio na otpor država u regionu, već bi dodatno slabio položaj lokalnih srpskih zajednica, koje svoju legitimnost moraju da crpe pre svega iz institucija država u kojima žive. Umesto centralističkog modela, svesrpska integracija trebalo bi da počiva na mreži lokalnih centara uticaja bilo političkih, kulturnih, obrazovnih ili crkvenih, koji uživaju demokratski i društveni legitimitet u sopstvenim sredinama. U tom smislu, Srbi u Crnoj Gori svoje interese treba da artikulišu pre svega kroz institucije Crne Gore, kao njeni ravnopravni građani, dok bi uloga Republike Srbije bila da podstiče saradnju, a ne da preuzima političko predstavljanje. Jedinstvo srpskog naroda tako se ne bi gradilo kroz hijerarhijski odnos jednog državnog centra prema periferiji, već kroz saradnju ravnopravnih nacionalnih činilaca, povezanih zajedničkom kulturom, istorijskim nasleđem i institucijama koje prevazilaze državne granice. Ali vlast Aleksandra Vučića sistematski potčinjava državne i nacionalne interese kratkoročnom političkom profitu. Spremnost da se dugoročno oslabe institucije i naruše nacionalne pozicije radi minimalnog rasta ličnog rejtinga od 0.03 odsto, predstavlja suštinu takvog načina vladanja.
U obraćanju povodom obeležavanja godišnjice operacije etničkog čišćenja „Oluje“, predsednik Srbije Aleksandar Vučić je govorio o „opakim i opasnim idejama“ o federalizovanju i konfederalizovanju Crkve. On je zatim izvukao paralelu sa idejom o policentričnom srpstvu, što bi, po njegovom mišljenju, značilo „smrt srpskog naroda i srpske Crkve“. Iako demagoški uverljiv, predsednik je u svome stilu, optužio „neke tamo“ u Mitropoliji crnogorsko-primorskoj za crkveni separatizam, što je izazvalo odgovor Mitropolije. Nama je i od predsednikovog govora i od odgovora Mitropolije, kojima se nećemo baviti, mnogo bitnije politikološko pitanje: Kakav odnos Republika Srbija treba da ima prema ustrojstvu Srpske Pravoslavne Crkve, ali i prema lokalnim centrima društvene i političke moći koji predstavljaju Srbe u regionu?
Gradnja nacije je, posebno kada je u pitanju Evropa, po pravilu praćena jačanjem moći centra na uštrb lokalnih činilaca. Međutim, postoje istorijski primeri koji demonstriraju kako nagla ekspanzija na kratki rok može ograničiti domete nacionalne države u dužoj istorijskoj perspektivi. Idealan je primer proširenja Ruskog carstva 1667. godine, kada su pod vlast Moskve došli Kijev, Smolensk, Zaporožje i cela leva obala Dnjepra. Pre pomenute ekspanzije, posebno zahvaljujući reformama kijevskog mitropolita Petra Mogile, unijatska crkva je na prostoru današnje Ukrajine bila u povlačenju. Odvajajući Kijev od ostatka Ukrajine, prekinute su i veze između Kijevske mitropolije i pravoslavnih Rusina koji su ostali u sastavu Poljsko-litvanske unije. Tako će pravoslavlje u PLU biti oslabljeno, a u narednih pola veka episkopi u zapadnoj Ukrajini će prihvatiti uniju. Kao što danas znamo, zapad Ukrajine je epicentar ukrajinskog nacionalizma. Zaključujemo da je pravoslavlje (a posredno i ruskost) u tadašnjoj Ukrajini bilo snažnije pod pokroviteljstvom Kijevske mitropolije u neprijateljskoj rimokatoličkoj PLU, nego nakon što je Rusija zauzela Kijev. Sa druge strane, Rusija se jeste teritorijalno proširila, a njena moć je narasla, što će nešto više od sto godina kasnije rezultirati uništenjem Poljsko-litvanske unije kao geopolitičke pretnje.
O teritorijalnoj ekspanziji Republike Srbije u ovom trenutku se ne može ozbiljno govoriti, ali Srbi žive u više država u regionu, što zahteva od Beograda mudru i opreznu politiku, posebno kada je u pitanju odnos prema lokalnom političkom organizovanju Srba u susedstvu. Jasno je da predsednik pretenduje na to da govori i deluje u ime svih Srba, ali njegove lične ambicije nisu praćene geopolitičkim potencijalom Republike Srbije. Moramo upamtiti da je Republika Srpska u sastavu zapadnog protektorata zvanog Bosna i Hercegovina, da je Crna Gora članica NATO-a i da je AP Kosovo i Metohija pod američkom okupacijom. Mogućnost efektivnog delovanja u srpskom nacionalnom interesu iz centra preko međunarodnih granica je stoga ozbiljno ograničena.
Geopolitički uslovi diktiraju neophodnost oslanjanja na lokalne političke i društvene delatnike u obezbeđivanju srpskih nacionalnih prava i interesa. U slučaju Bosne i Hercegovine, postojanje Republike Srpske i brojnog srpskog stanovništva olakšava ovaj problem. Rukovodstvo Srpske je demonstriralo da je u stanju da samostalno vodi i međunarodnu i lokalnu politiku, a položaj Srba u BiH je zasigurno bolji nego na Kosovu. Jak lokalni centar moći sa visokim stepenom legitimiteta može garantovati zaštitu srpskih nacionalnih interesa. Banjaluka je u granicama RS uticajnija od Beograda, a smrti srpstva nije bilo, niti će je biti. Primer suprotan Republici Srpskoj jeste situacija na Kosovu i Metohiji. Srbi su malobrojni i institucionalno ne postoje. U poslednjih 14 godina, od dolaska Srpske napredne stranke na vlast, uticaj Beograda na lokalnu politiku među Srbima na KiM je rastao, dok je realni položaj srpskog naroda sve gori. Dok je Srbima sa Severa bilo dopušteno da se samoorganizuju, albanskih policajaca u Severnoj Mitrovici nije bilo. Srpska i Sever nam ukazuju na značaj lokalnih aktera sa lokalnim legitimitetom, kao i na činjenicu da rast uticaja predsednika i njegove stranke ne znače nužno uvećanje moći Republike Srbije ili poboljšanje položaja srpskog naroda.
Prelazeći svojim „intervencijama“ međunarodno priznate i nepriznate granice, Beograd će neminovno doći u sukob sa višestruko snažnijim i sposobnijim geopolitičkim akterima. Čak i ako bismo verovali u dobre namere vladajuće stranke i njenog lidera, za šta nam dosadašnje iskustvo ne daje osnova, shvatićemo koliko su rizični pokušaji da se društvena moć lokalnih Srba stavi pod direktnu kontrolu Beograda. Rezultat bi mogao biti istovremeno urušavanje moći i legitimiteta i centra i periferije.
Bez svake sumnje, Mitropolija crnogorsko-primorska je činilac sa najvećim lokalnim legitimitetom i uticajem, dok je ujedno deo Srpske Pravoslavne Crkve kao najvažnije srpske transnacionalne institucije. Niti jedna stranka, pokret ili ličnost ne poseduju ni delić ugleda Mitropolije. Politička trezvenost nameće rukovodstvu Srbije neophodnost održavanja najboljih mogućih odnosa sa Mitropolijom, uzdržavanje od bilo kojih poteza koji bi mogli ugroziti njen lokalni legitimitet i slobodu delovanja, kao i uvažavanje svih njenih posebnosti i složenih geopolitičkih okolnosti u kojima ona deluje.
Mitropolija se danas nalazi u jedinstvenom položaju. Od nje se neprestano zahteva da dokazuje kom identitetskom krugu pripada. Ukoliko naglasi svoju istorijsku ulogu u okviru Srpske Pravoslavne Crkve, optužuje se da je nosilac tuđeg nacionalnog projekta, ukoliko istakne svoju vekovnu ukorenjenost u Crnoj Gori i lojalnost njenim institucijama, izlaže se sumnjama da se udaljava od srpskog nacionalnog korpusa. Tako je stavljena u poziciju u kojoj svaka izjava postaje politički test lojalnosti, iako njena istorijska uloga upravo pokazuje da ova dva identitetska sloja nisu nužno suprotstavljena. Upravo zato što deluje u nezavisnoj Crnoj Gori, a istovremeno pripada jedinstvenoj Srpskoj Pravoslavnoj Crkvi, Mitropolija je prinuđena da neprestano balansira između dva politički suprotstavljena narativa. Paradoks ove pozicije jeste u tome što potreba za dodatnim dokazivanjem pripadnosti danas često ne dolazi od crnogorskih institucija, koje uvažavaju njen značaj kao lokalne verske zajednice, već od zvaničnog Beograda koji od nje očekuju jasnije političko svrstavanje.
Opasno je to što Beograd dovodi u pitanje srpskost MCP, izdvajajući Eparhiju budimljansko-nikšićku kao srpskiji deo, čime rizikuje da se srpstvu u Crnoj Gori desi ono što se dogodilo pravoslavlju u Ukrajini 1667. godine. Izdvajanjem „srpskijeg“ dela Mitropolije, onaj drugi deo će biti „amputiran“ od ostatka srpstva i ostavljen na milost i nemilost moćnijim geopolitičkim akterima. Pri tome, Republika Srbija ne bi mogla da garantuje prava i opstanak ni onog „srpskijeg“ dela SPC u Crnoj Gori, kao što nije mogla da obori sa vlasti Mila Đukanovića ili spreči donošenje zakona o crkvenoj imovini. Stoga, svaki napad na teritorijalnu celovitost MCP i na njene jerarhe, bez obzira na povode i opravdanja, predstavlja najdirektnije ugrožavanje nacionalnih interesa Srba u Crnoj Gori. Politika koja očuvanje crkvenog jedinstva poistovećuje sa kadrovskim intervencijama ili nametanjem politički prihvatljivih rešenja može stvoriti privid veće kontrole, ali istovremeno nosi rizik slabljenja stvarnog autoriteta Crkve u sredini u kojoj deluje.
Mitropolija crnogorsko-primorska svoju snagu ne crpi iz trenutnih političkih okolnosti, već iz vekovnog crkvenog života i duboke povezanosti sa narodom kojem služi. Litije su pokazale razmere tog poverenja i potvrdile da njen autoritet nije nastao kao posledica političke organizacije ili trenutne društvene podrške, već kao rezultat pastirskog rada i duhovne snage sveštenstva. U tim događajima se pokazalo da je Mitropolija institucija koja ima sposobnost da okupi ljude ne samo kroz političku mobilizaciju, već i kroz zajedničku veru i poverenje u svog Mitrpolita. Ona predstavlja jedan od najdublje ukorenjenih društvenih činilaca u Crnoj Gori. I da sam ja Beograd, imao bih to na umu.
